کمبود فولات یا ویتامین B۹ فقط با خستگی شناخته نمی‌شود؛ رنگ‌پریدگی، تنگی نفس هنگام فعالیت، زبان دردناک و زخم‌های دهان هم می‌توانند در کمبود شدید دیده شوند. این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و با کمبود آهن، ویتامین B۱۲ یا بعضی بیماری‌ها هم هم‌پوشانی دارند.

فولات شکل طبیعی ویتامین B۹ در غذاهاست و «اسیدفولیک» شکل مکمل یا افزوده‌شده به برخی مواد غذایی محسوب می‌شود. بدن برای ساخت DNA و گلبول‌های قرمز به آن نیاز دارد؛ به همین دلیل کمبودش می‌تواند به نوعی کم‌خونی به نام کم‌خونی مگالوبلاستیک منجر شود.

کمبود فولات یا ویتامین B۹ چه علائمی دارد؟

علائم معمولاً به‌تدریج ایجاد می‌شوند و شدت آن‌ها به مقدار کمبود و مدت آن بستگی دارد. مهم‌ترین نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

  • خستگی، ضعف و کاهش توان انجام فعالیت‌های روزمره
  • رنگ‌پریدگی پوست یا احساس تپش قلب
  • تنگی نفس، به‌ویژه هنگام راه رفتن یا بالا رفتن از پله
  • سردرد، سرگیجه یا دشواری تمرکز
  • زبان قرمز، صاف یا دردناک و زخم‌های دهان
  • کاهش اشتها، ناراحتی گوارشی یا کاهش وزن ناخواسته
  • تحریک‌پذیری یا تغییرات خلقی در برخی افراد

گزگز دست‌وپا و اختلال تعادل بیشتر از آنکه نشانه معمول کمبود فولات باشند، کمبود ویتامین B۱۲ را مطرح می‌کنند. به همین دلیل، مصرف اسیدفولیک بدون بررسی علت کم‌خونی ممکن است بخشی از علائم خونی کمبود B۱۲ را بپوشاند، در حالی که آسیب عصبی ادامه پیدا کند.

بهترین منابع غذایی فولات کدام‌اند؟

فولات در غذاهای متنوعی وجود دارد و ترکیب چند گروه غذایی، دریافت آن را آسان‌تر می‌کند. منابع مناسب شامل موارد زیر هستند:

  • حبوبات: عدس، لوبیا، نخود و لپه
  • سبزی‌های برگ‌سبز: اسفناج، برگ چغندر، کاهو، جعفری و کلم‌برگ
  • سبزیجات دیگر: بروکلی، مارچوبه، کلم بروکسل و چغندر
  • میوه‌ها: پرتقال و دیگر مرکبات، کیوی، موز و آووکادو
  • مغزها و دانه‌ها: بادام‌زمینی و برخی مغزها، در حد متعادل
  • منابع حیوانی: جگر و تخم‌مرغ، با توجه به مقدار مصرف و شرایط فرد

پخت طولانی در آب می‌تواند بخشی از فولات سبزیجات را کاهش دهد. بخارپز کردن، تفت کوتاه یا استفاده از آبِ پخت در سوپ و خوراک، راه عملی‌تری برای حفظ مقدار بیشتری از این ویتامین است. جگر از نظر فولات مغذی است، اما در بارداری مصرف آن به دلیل مقدار بالای ویتامین A باید با نظر پزشک انجام شود.

نیاز روزانه به فولات چقدر است؟

مقدار موردنیاز به سن و وضعیت بدن بستگی دارد. برای بیشتر بزرگسالان، نیاز روزانه حدود ۴۰۰ میکروگرم معادل فولات غذایی است؛ این مقدار در بارداری به حدود ۶۰۰ و در دوران شیردهی به حدود ۵۰۰ میکروگرم می‌رسد. واحد «معادل فولات غذایی» تفاوت جذب فولات طبیعی غذا و اسیدفولیک مکمل را در نظر می‌گیرد.

زنان در سن باروری باید درباره دریافت مکمل اسیدفولیک پیش از بارداری و در هفته‌های اول آن با پزشک یا ماما مشورت کنند. نیاز این دوره را نمی‌توان فقط با تشخیص علائم تأمین کرد، زیرا شکل‌گیری لوله عصبی جنین در زمان بسیار ابتدایی بارداری رخ می‌دهد.

چه عواملی باعث کمبود فولات می‌شوند؟

رژیم غذایی کم‌تنوع تنها علت نیست. بدن ممکن است به دلیل جذب ناکافی یا نیاز بیشتر نتواند فولات کافی دریافت کند. علت‌های مهم عبارت‌اند از:

  • مصرف کم سبزیجات، حبوبات و میوه‌ها یا رژیم غذایی بسیار محدود
  • بارداری، شیردهی یا برخی دوره‌های رشد که نیاز بدن را افزایش می‌دهند
  • بیماری‌های سوءجذب مانند بیماری سلیاک یا بعضی بیماری‌های روده
  • مصرف زیاد الکل
  • برخی داروها، از جمله متوترکسات و تعدادی از داروهای ضدتشنج؛ قطع یا تغییر این داروها نباید خودسرانه انجام شود
  • دیالیز یا بعضی بیماری‌های مزمن

اگر با وجود تغذیه مناسب، کمبود تکرار می‌شود، فقط افزایش مصرف سبزیجات کافی نیست و باید علت جذب ناکافی، داروها یا یک مشکل زمینه‌ای بررسی شود.

کمبود فولات چگونه تشخیص داده و درمان می‌شود؟

تشخیص بر اساس علائم، سابقه غذایی و پزشکی و آزمایش خون انجام می‌شود. شمارش کامل سلول‌های خون می‌تواند کم‌خونی و بزرگ شدن گلبول‌های قرمز را نشان دهد، اما این یافته‌ها به‌تنهایی کمبود فولات را از کمبود B۱۲ جدا نمی‌کنند؛ به همین دلیل پزشک ممکن است هر دو ویتامین را بررسی کند.

درمان به علت و شدت کمبود بستگی دارد و می‌تواند شامل اصلاح رژیم غذایی یا مکمل باشد. دوزهای مکمل برای همه یکسان نیستند و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای، زنان باردار و کسانی که داروی منظم مصرف می‌کنند باید پیش از مصرف آن با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

اگر خستگی مداوم، تنگی نفس، رنگ‌پریدگی، زخم‌های مکرر دهان یا کاهش وزن ناخواسته دارید، خوددرمانی با اسیدفولیک را جایگزین آزمایش نکنید. این اطلاعات جایگزین ارزیابی پزشک نیست و به‌خصوص در کم‌خونی، تشخیص علت اهمیت دارد.

جمع‌بندی: برای پیشگیری از کمبود فولات یا ویتامین B۹ چه کنیم؟

مصرف منظم حبوبات، سبزی‌های برگ‌سبز، مرکبات و سبزیجات متنوع، پایه خوبی برای دریافت فولات است. با این حال، علائم به‌تنهایی تشخیصی نیستند؛ اگر نشانه‌ها ادامه دارند یا باردار هستید، بررسی پزشکی و انتخاب مکمل مناسب از مصرف خودسرانه اسیدفولیک ایمن‌تر است.