کمبود ویتامین B۳، که با نام نیاسین هم شناخته می‌شود، در صورت شدید شدن می‌تواند به بیماری پلاگر منجر شود. نشانه‌های کلاسیک آن التهاب و تغییرات پوست، اسهال و اختلالات عصبی است؛ بااین‌حال، کمبود ممکن است ابتدا با خستگی، بی‌اشتهایی یا زخم‌های دهانی خودش را نشان دهد.

این مشکل در افرادی که رژیم غذایی بسیار محدود دارند یا به اختلال جذب، مصرف طولانی‌مدت الکل و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای مبتلا هستند، احتمال بیشتری دارد. تشخیص و درمان باید علت اصلی را هم در نظر بگیرد؛ بنابراین مصرف خودسرانه دوز بالای مکمل راه‌حل مناسبی نیست.

این مطلب جایگزین تشخیص یا درمان پزشک نیست. اگر اسهال مداوم، گیجی، ضعف شدید یا ضایعات پوستی گسترده وجود دارد، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.

ویتامین B۳ چیست و بدن به چه مقدار از آن نیاز دارد؟

ویتامین B۳ یا نیاسین، به خانواده‌ای از ترکیبات گفته می‌شود که مهم‌ترین شکل‌های آن نیاسین و نیکوتینامید هستند. بدن از این ویتامین برای تبدیل غذا به انرژی و عملکرد طبیعی پوست، دستگاه عصبی و دستگاه گوارش استفاده می‌کند. بخشی از نیاز بدن نیز می‌تواند از تبدیل اسیدآمینه تریپتوفان تأمین شود.

نیاز روزانه به نیاسین معمولاً با واحد «معادل نیاسین» سنجیده می‌شود. برای بیشتر بزرگسالان، نیاز تقریبی زنان ۱۴ و مردان ۱۶ میلی‌گرم معادل نیاسین در روز است؛ نیاز در بارداری و شیردهی متفاوت می‌شود. مقدار دقیق مورد نیاز به سن، وضعیت سلامت و شرایط تغذیه‌ای بستگی دارد.

علائم کمبود ویتامین B۳ کدام‌اند؟

شدت و ترکیب علائم به مدت کمبود و علت آن بستگی دارد. در کمبود پیشرفته، سه گروه علامت بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند: تغییرات پوست، مشکلات گوارشی و علائم عصبی.

  • پوست: قرمزی، سوزش، خشکی، ضخیم شدن یا تیرگی پوست، به‌ویژه در نواحی در معرض آفتاب. التهاب ممکن است دوطرفه باشد و با نور خورشید تشدید شود.
  • دستگاه گوارش: بی‌اشتهایی، تهوع، درد شکم، التهاب زبان و دهان و اسهال؛ اسهال ممکن است آبکی یا همراه با ناراحتی گوارشی باشد.
  • دستگاه عصبی و روان: خستگی، تحریک‌پذیری، سردرد، بی‌خوابی، کاهش تمرکز، بی‌حسی یا گزگز اندام‌ها و در موارد شدید گیجی و تغییرات شناختی.

در مراحل شدید و درمان‌نشده، اختلالات عصبی می‌توانند پیشرفت کنند و وضعیت عمومی فرد به‌طور قابل‌توجهی افت کند. هر التهاب پوستی یا اسهالی به معنای کمبود B۳ نیست؛ بیماری‌های پوستی، عفونت‌ها، اختلالات گوارشی و کمبودهای دیگر نیز می‌توانند علائم مشابه بسازند.

چه عواملی باعث کمبود ویتامین B۳ می‌شوند؟

کمبود نیاسین در فردی که رژیم متنوعی دارد شایع نیست، اما برخی شرایط دریافت یا استفاده از آن را مختل می‌کنند. مهم‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از:

  • سوءتغذیه یا رژیم غذایی بسیار محدود، به‌ویژه رژیمی که پروتئین و منابع غذایی متنوع کافی ندارد.
  • مصرف طولانی‌مدت و زیاد الکل که با دریافت ناکافی غذا، اختلال جذب و اختلال در استفاده از مواد مغذی همراه می‌شود.
  • بیماری‌های گوارشی یا جراحی‌هایی که جذب مواد مغذی را کاهش می‌دهند.
  • بعضی اختلالات نادر ارثی مانند بیماری هارتناپ و برخی بیماری‌های مرتبط با متابولیسم تریپتوفان.
  • برخی شرایط خاص مانند سندرم کارسینوئید که در آن تریپتوفان بیشتری در مسیر دیگری مصرف می‌شود.
  • مصرف بعضی داروها، از جمله ایزونیازید، در برخی افراد و در شرایط خاص.

در کودکان، سالمندان یا افرادی که به‌دلیل بیماری، مشکلات بلع یا کمبود اشتها غذای کافی نمی‌خورند، توجه به کیفیت و تنوع رژیم اهمیت بیشتری دارد. علت زمینه‌ای باید درمان شود؛ افزایش موقت دریافت ویتامین بدون اصلاح علت ممکن است مشکل را برطرف نکند.

کمبود ویتامین B۳ چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک برای تشخیص، ظاهر و محل ضایعات پوستی، وضعیت گوارش، علائم عصبی، الگوی غذایی، سابقه مصرف الکل، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی را بررسی می‌کند. هیچ علامت منفردی به‌تنهایی تشخیص کمبود B۳ را قطعی نمی‌کند.

بر اساس شرایط فرد، آزمایش خون یا ادرار و بررسی کمبودهای تغذیه‌ای دیگر ممکن است درخواست شود. اگر اسهال طولانی، کاهش وزن، التهاب پوستی مقاوم یا تغییرات ذهنی وجود داشته باشد، بررسی بیماری‌های گوارشی و سایر علت‌ها نیز ضروری است.

درمان کمبود ویتامین B۳ چیست؟

درمان به شدت کمبود و علت آن بستگی دارد و معمولاً با اصلاح تغذیه و تجویز نیاسین یا نیکوتینامید زیر نظر پزشک انجام می‌شود. در موارد شدید، به‌ویژه وقتی فرد اسهال، اختلال هوشیاری یا سوءتغذیه دارد، درمان پزشکی سریع و گاهی مراقبت بیمارستانی لازم است.

منابع غذایی مناسب شامل مرغ، ماهی، گوشت، تخم‌مرغ، حبوبات، مغزها، غلات کامل و برخی مواد غذایی غنی‌شده هستند. بدن می‌تواند بخشی از نیاسین مورد نیاز خود را از تریپتوفان بسازد، اما این موضوع جایگزین یک رژیم متنوع و کافی نیست.

دوزهای بالای مکمل‌های نیاسین برای درمان چربی خون با مقدار مورد نیاز تغذیه‌ای تفاوت دارند و نباید بدون نسخه مصرف شوند. مصرف زیاد می‌تواند باعث گرگرفتگی و خارش، ناراحتی گوارشی، افزایش قند خون و آسیب کبدی شود؛ در صورت مصرف داروهای چربی خون یا بیماری کبدی، احتیاط اهمیت بیشتری دارد.

چه زمانی علائم نیاز به مراجعه سریع دارند؟

اسهال مداوم، کم‌آبی، ضعف شدید، کاهش وزن ناخواسته، زخم‌های گسترده پوستی، گیجی یا تغییر رفتار نیازمند ارزیابی پزشکی است. اگر فرد هم‌زمان الکل زیادی مصرف می‌کند، غذای کافی نمی‌خورد یا سابقه بیماری جذب دارد، احتمال کمبودهای متعدد وجود دارد و نباید فقط روی یک مکمل تمرکز کرد.

در کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن، مراجعه زودتر اهمیت دارد؛ زیرا علائم ممکن است سریع‌تر به سوءتغذیه و ضعف عمومی منجر شوند.

جمع‌بندی کمبود ویتامین B۳

کمبود ویتامین B۳ می‌تواند با التهاب و تیرگی پوست، مشکلات گوارشی و علائم عصبی همراه باشد و در شکل شدید به پلاگر منجر شود. رژیم غذایی متنوع در پیشگیری نقش دارد، اما درمان مؤثر فقط به مصرف مکمل محدود نیست و باید علت کمبود نیز پیدا و اصلاح شود.

اگر علائم پایدار یا شدید هستند، تشخیص پزشکی بگیرید و از مصرف خودسرانه دوزهای بالای نیاسین پرهیز کنید.