علت کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی همیشه به کم‌خوری یا حذف یک ماده غذایی محدود نمی‌شود. دریافت ناکافی، اختلال در جذب، افزایش نیاز بدن، از دست رفتن مواد مغذی و بعضی بیماری‌ها یا داروها می‌توانند سطح ریزمغذی‌ها را پایین بیاورند.

به همین دلیل، علائمی مانند خستگی، رنگ‌پریدگی، ریزش مو، گرفتگی عضلات یا ترک گوشه لب به‌تنهایی کمبود مشخصی را ثابت نمی‌کنند. اگر علائم مداوم است یا فرد در گروه‌های پرخطر قرار دارد، پیدا کردن علت با ارزیابی پزشک و در صورت نیاز آزمایش، از مصرف خودسرانه مکمل مهم‌تر است.

علت کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی در بدن چیست؟

۱. دریافت ناکافی از غذا

رژیمی که تنوع کمی دارد یا برای مدت طولانی گروه‌هایی از مواد غذایی را حذف می‌کند، می‌تواند دریافت ریزمغذی‌ها را کاهش دهد. مصرف زیاد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، حذف سبزی‌ها، حبوبات، مغزها، لبنیات یا منابع پروتئینی و رژیم‌های بسیار محدود، از الگوهایی هستند که احتمال کمبود را بیشتر می‌کنند.

نیاز بدن فقط به مقدار غذا وابسته نیست؛ کیفیت و تنوع آن هم مهم است. برای نمونه، دریافت ناکافی منابع آهن می‌تواند احتمال کمبود آهن را بالا ببرد، اما برای اظهارنظر درباره کمبود واقعی باید وضعیت فرد، میزان جذب و نتایج آزمایش نیز در نظر گرفته شود.

۲. جذب نشدن مناسب در دستگاه گوارش

ممکن است فرد ماده مغذی را مصرف کند، اما بدن نتواند آن را به‌خوبی جذب کند. بیماری‌های روده و معده، التهاب مزمن، برخی عفونت‌ها، جراحی‌های دستگاه گوارش و شرایطی مانند بیماری سلیاک می‌توانند جذب بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی را مختل کنند.

اسهال طولانی‌مدت، استفراغ مکرر یا مشکلات مزمن گوارشی نیز ممکن است هم دریافت و هم جذب مواد مغذی را کاهش دهد. در چنین شرایطی، افزایش خودسرانه مقدار مکمل بدون درمان علت اصلی، معمولاً راه‌حل کاملی نیست.

۳. افزایش نیاز بدن در دوره‌های خاص

بدن در بعضی دوره‌ها به ریزمغذی‌های بیشتری نیاز دارد. بارداری و شیردهی، رشد سریع کودکان و نوجوانان، فعالیت ورزشی سنگین و بهبود پس از برخی بیماری‌ها می‌توانند نیاز بدن را تغییر دهند.

این افزایش نیاز به معنی ضرورت مصرف مکمل برای همه افراد نیست. نوع و مقدار مکمل باید با توجه به شرایط فرد تعیین شود، چون بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی در مقادیر بالا نیز می‌توانند زیان‌آور باشند.

۴. از دست رفتن خون یا مواد مغذی

خون‌ریزی‌های مکرر یا طولانی، قاعدگی‌های شدید، اهدای خون با فاصله کم، اسهال و استفراغ طولانی و تعریق شدید می‌توانند ذخایر بدن را کاهش دهند. در برخی افراد، خون‌ریزی پنهان گوارشی نیز ممکن است باعث کمبود آهن شود و نیاز به بررسی پزشکی داشته باشد.

اگر کمبود پس از مصرف مکمل دوباره برمی‌گردد، باید به دنبال علت ادامه‌دار آن بود؛ برای مثال، دریافت ناکافی یا از دست دادن مداوم ماده مغذی ممکن است هنوز برطرف نشده باشد.

۵. بیماری‌های مزمن و اختلال در سوخت‌وساز

برخی بیماری‌های کبد، کلیه، پانکراس و دستگاه گوارش می‌توانند ذخیره‌سازی، فعال‌سازی یا استفاده بدن از ویتامین‌ها و مواد معدنی را تغییر دهند. در بیماری‌های مزمن، تفسیر آزمایش‌ها نیز ممکن است به زمینه پزشکی فرد وابسته باشد و نباید تنها بر اساس یک عدد انجام شود.

کاهش اشتها، محدودیت غذایی ناشی از بیماری یا دشواری در جویدن و بلع، از مسیرهای دیگری هستند که در افراد بیمار یا سالمند دریافت مواد مغذی را کم می‌کنند.

۶. داروها و مکمل‌های نامتناسب

بعضی داروها در مصرف طولانی‌مدت می‌توانند جذب یا دفع برخی ریزمغذی‌ها را تغییر دهند. این موضوع به نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد و درباره همه مصرف‌کنندگان یکسان نیست.

از طرف دیگر، مصرف هم‌زمان چند مکمل یا دوزهای بالای آن‌ها ممکن است تعادل مواد مغذی را برهم بزند یا با داروها تداخل ایجاد کند. قطع داروی تجویزشده یا شروع مکمل بدون هماهنگی، روش مطمئنی برای پیشگیری از کمبود نیست.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود ریزمغذی‌ها هستند؟

  • کودکان و نوجوانان در دوره رشد، به‌ویژه در صورت بدغذایی یا رژیم غذایی محدود
  • زنان باردار و شیرده، به دلیل تغییر نیازهای بدن
  • سالمندان، به‌خصوص در صورت کاهش اشتها یا مشکلات جویدن و بلع
  • افرادی که رژیم‌های حذف‌کننده یا بسیار محدود دارند
  • مبتلایان به بیماری‌های گوارشی، کلیوی، کبدی یا بیماری‌های مزمن دیگر
  • افرادی که داروهای خاص را برای مدت طولانی مصرف می‌کنند

چه زمانی کمبود ویتامین یا مواد معدنی باید بررسی شود؟

اگر خستگی، ضعف، تنگی نفس هنگام فعالیت، گزگز دست‌وپا، زخم‌های دهانی، ریزش موی قابل‌توجه، تغییرات پوستی یا گرفتگی عضلات مداوم است، بهتر است علت آن بررسی شود. شدت و مدت علائم، همراهی آن‌ها با کاهش وزن، تغییر اجابت مزاج، خون‌ریزی یا تب و همچنین سابقه بیماری اهمیت دارد.

در کودکان، افت رشد، بی‌اشتهایی پایدار یا کاهش تمرکز نیز می‌تواند نیازمند ارزیابی باشد؛ اما هیچ‌کدام از این نشانه‌ها اختصاصی یک ویتامین یا ماده معدنی نیستند. این اطلاعات جایگزین تشخیص پزشک نیست و تشخیص کمبود باید بر پایه شرح حال، معاینه و آزمایش متناسب با شرایط فرد انجام شود.

چطور خطر کمبود ریزمغذی‌ها را کمتر کنیم؟

تنوع غذایی، مصرف منظم سبزی‌ها و میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها، لبنیات یا جایگزین مناسب آن‌ها و منابع پروتئینی می‌تواند پایه مناسبی برای دریافت ریزمغذی‌ها باشد. مقدار و ترکیب غذا باید با سن، وضعیت سلامت، سطح فعالیت و نیازهای فرد هماهنگ شود.

رژیم‌های حذف‌کننده بهتر است با راهنمایی متخصص تغذیه تنظیم شوند، به‌ویژه برای کودکان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن. همچنین مکمل‌ها را نباید صرفاً بر اساس علائم عمومی یا توصیه اطرافیان شروع کرد؛ ابتدا باید مشخص شود کمبود وجود دارد و دلیل آن چیست.

جمع‌بندی علت کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی

علت کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند دریافت ناکافی، جذب ضعیف، افزایش نیاز، از دست رفتن مواد مغذی، بیماری‌های مزمن یا اثر بعضی داروها باشد. علائم به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند؛ اگر نشانه‌ها ادامه‌دارند یا فرد در گروه پرخطر است، بررسی پزشکی و انتخاب آزمایش مناسب، مسیر ایمن‌تری از مصرف خودسرانه مکمل خواهد بود.