زمین‌خوردن برای سالمندان فقط یک حادثه کوتاه نیست؛ ممکن است به شکستگی، ترس از راه‌رفتن، کاهش فعالیت و از دست رفتن استقلال منجر شود. پیشگیری از زمین‌خوردن سالمندان با یک اقدام منفرد انجام نمی‌شود و معمولاً به ترکیبی از اصلاح خانه، بررسی وضعیت جسمی، بازبینی داروها و تمرین مناسب نیاز دارد.
هدف، حبس‌کردن سالمند در خانه یا محدودکردن بی‌دلیل رفت‌وآمد او نیست. محیط باید ایمن‌تر شود و در کنار آن، قدرت عضلات، تعادل و اعتمادبه‌نفس فرد حفظ شود؛ چون کمتحرکی طولانی‌مدت میتواند خطر افتادن را بیشتر کند.
پیشگیری از زمین‌خوردن سالمندان از کدام عوامل شروع می‌شود؟
خطر افتادن معمولاً حاصل جمع چند عامل است: ضعف پاها، سرگیجه هنگام بلندشدن، کاهش بینایی، درد مفاصل، بی‌اختیاری ادرار، کفش نامناسب یا وجود مانع در مسیر. بعضی داروها، به‌ویژه داروهای خواب‌آور، آرام‌بخش، برخی داروهای فشارخون و داروهایی که هوشیاری را کم می‌کنند نیز ممکن است در بعضی افراد تعادل را مختل کنند.
اگر زمین‌خوردن تکرار شده، سالمند هنگام راه‌رفتن به دیوار یا وسایل تکیه می‌کند، در تاریکی مسیر را خوب نمی‌بیند یا بعد از مصرف دارو احساس گیجی دارد، موضوع باید با پزشک مطرح شود. قطع یا تغییر مقدار دارو بدون نظر پزشک میتواند خطرناک باشد.
خانه را برای حرکت ایمن سالمند آماده کنید
بیشتر اصلاحات ایمنی پرهزینه نیستند، اما باید از مسیرهای واقعی رفت‌وآمد شروع شوند؛ مثلاً راه اتاق خواب تا سرویس بهداشتی، آشپزخانه و ورودی خانه. یک بازبینی ساده در روشنایی روز و سپس در شب، موانعی را نشان می‌دهد که اعضای خانواده معمولاً به آن‌ها عادت کرده‌اند.
- فرش‌های کوچک و لغزنده را جمع کنید یا زیر آن‌ها ترمز و پد ضدلغزش بگذارید. لبه فرش نباید بلند یا تاخورده باشد.
- سیم برق، چهارپایه، میز کوتاه، گلدان و وسایل تزئینی را از مسیر رفت‌وآمد کنار بگذارید.
- در راهرو، کنار تخت و مسیر سرویس بهداشتی چراغ کافی بگذارید. چراغ خواب یا کلید برق در دسترس، رفت‌وآمد شبانه را امن‌تر می‌کند.
- در حمام و کنار توالت، دستگیره ثابت نصب کنید و از زیرپایی ضدلغزش استفاده کنید؛ حوله یا دستگیره حوله جای تکیه‌گاه ایمن نیست.
- پله‌ها باید روشن باشند و نرده‌ای محکم در دسترس داشته باشند. وسایل را روی پله‌ها نگذارید.
- وسایل پرمصرف را در قفسه‌ای هم‌سطح کمر و شانه قرار دهید تا سالمند مجبور به بالا رفتن از چهارپایه یا خم‌شدن ناگهانی نشود.
دستگیره‌های دیواری با میله‌های حوله تفاوت دارند و باید به دیوار محکم متصل شوند. همچنین واکس یا شوینده‌ای که کف را بیش از حد لیز می‌کند، به‌خصوص در حمام و آشپزخانه، بهتر است کنار گذاشته شود.
کفش، عینک و وسایل کمکی چه نقشی دارند؟
کفش مناسب باید اندازه پا باشد، پاشنه کوتاه و پایدار داشته باشد و کف آن اصطکاک مناسبی ایجاد کند. دمپایی‌های بدون بند، جوراب روی سرامیک و کفش‌هایی که پاشنه‌شان لق شده است، انتخاب‌های مطمئنی برای راه‌رفتن نیستند.
عینک باید طبق نسخه به‌روز استفاده شود و مسیرهای خانه نیز به اندازه کافی روشن باشند. حتی با دید مناسب، تغییر ناگهانی نور از اتاق روشن به راهروی تاریک میتواند چند لحظه تشخیص مانع را دشوار کند.
عصا، واکر و دیگر وسایل کمکی باید بر اساس نیاز فرد انتخاب و متناسب با قد او تنظیم شوند. اگر سالمند برای نخستین بار به وسیله کمکی نیاز پیدا کرده است، آموزش فیزیوتراپیست یا کارشناس توان‌بخشی میتواند از استفاده اشتباه جلوگیری کند.
تمرین‌هایی که تعادل و قدرت پا را حفظ می‌کنند
تقویت عضلات ران و ساق و تمرین تعادل میتواند به حفظ توان حرکتی کمک کند، اما نوع و شدت تمرین باید با بیماری‌های زمینه‌ای، درد مفاصل و سطح توان فرد هماهنگ باشد. سالمندی که اخیراً افتاده، سرگیجه دارد یا هنگام ایستادن ناپایدار است، نباید بدون ارزیابی سراغ تمرین‌های دشوار برود.
برای بعضی افراد، برنامه‌ای شامل پیاده‌روی ایمن، نشستن و برخاستن کنترل‌شده از صندلی، حرکت مچ پا و تمرین‌های تعادلی تحت نظارت متخصص مناسب است. تمرین تعادل در کنار دیوار یا صندلی محکم انجام شود و فرد برای نگه‌داشتن خود به میز سبک یا وسیله چرخ‌دار تکیه نکند.
فعالیت منظم مهم‌تر از تمرین سنگین و پراکنده است. اگر درد جدید، تنگی نفس، سرگیجه یا احساس ضعف ایجاد شد، تمرین باید متوقف شود و وضعیت با پزشک در میان گذاشته شود.
بازبینی داروها و وضعیت جسمی را جدی بگیرید
خواب‌آلودگی، افت فشار هنگام برخاستن، تاری دید و تکرر ادرار می‌توانند سالمند را در معرض افتادن قرار دهند. پزشک یا داروساز میتواند فهرست همه داروها، مکمل‌ها و داروهای بدون نسخه را بررسی کند؛ به‌خصوص وقتی چند دارو هم‌زمان مصرف می‌شود.
سالمند باید هنگام بلندشدن از تخت یا صندلی ابتدا چند لحظه بنشیند، سپس با تکیه‌گاه ثابت بایستد و بعد راه برود. این کار برای افرادی که افت فشار وضعیتی یا سرگیجه دارند اهمیت بیشتری دارد. کم‌آبی، نخوردن غذا و عفونت نیز در بعضی افراد با ضعف یا گیجی همراه می‌شود و نیاز به بررسی دارد.
بررسی بینایی، شنوایی، سلامت پاها و پوکی استخوان نیز بسته به شرایط فرد اهمیت دارد. سلامت استخوان باعث جلوگیری از افتادن نمی‌شود، اما در صورت حادثه میتواند در ارزیابی خطر شکستگی و برنامه مراقبتی نقش داشته باشد.
اگر سالمند زمین خورد، اول چه کار کنیم؟
اول آرام بمانید و از کشیدن دست یا بلندکردن فوری فرد خودداری کنید. بررسی کنید آیا هوشیار است، نفس می‌کشد و درد شدید، خونریزی، ضربه به سر یا تغییر شکل اندام دارد یا نه.
- اگر احتمال آسیب به سر، گردن، کمر یا لگن وجود دارد، او را جابه‌جا نکنید مگر اینکه محیط خطر فوری داشته باشد.
- در صورت بیهوشی، مشکل تنفسی، خونریزی شدید، درد شدید، ناتوانی در حرکت یا علائم عصبی مانند ضعف ناگهانی و اختلال تکلم، با اورژانس تماس بگیرید.
- اگر آسیب جدی دیده نمی‌شود، ابتدا او را به پهلو یا حالت نشسته ایمن برسانید و برای ایستادن عجله نکنید.
- حتی وقتی ظاهر حادثه ساده است، درد، کبودی، گیجی یا کاهش توان راه‌رفتن را در ساعت‌های بعد زیر نظر بگیرید.
مصرف داروهای رقیق‌کننده خون اهمیت ویژه‌ای دارد؛ ضربه به سر در این افراد ممکن است نیازمند ارزیابی پزشکی باشد، حتی اگر زخم یا بیهوشی آشکاری وجود نداشته باشد.
یک برنامه خانوادگی برای کاهش خطر بسازید
به‌جای تذکرهای مکرر مانند «مواظب باش زمین نخوری»، با خود سالمند درباره مسیرهای دشوار و زمان‌هایی که احساس بی‌ثباتی می‌کند صحبت کنید. یک نفر میتواند مسئول بررسی روشنایی و کف خانه باشد و فرد دیگری فهرست داروها و وقت ویزیت‌ها را به‌روز نگه دارد.
ترس از زمین‌خوردن را هم نادیده نگیرید. این ترس ممکن است باعث شود سالمند کمتر حرکت کند، عضلاتش ضعیفتر شوند و وابستگی بیشتری پیدا کند. همراهی آرام، تمرین مناسب و اصلاح تدریجی خانه معمولاً از محدودکردن کامل فعالیت مفیدتر است.
جمع‌بندی: پیشگیری از زمین‌خوردن سالمندان با ایمن‌سازی مسیرهای خانه، کفش مناسب، نور کافی، بررسی داروها و حفظ قدرت و تعادل بدن عملی‌تر می‌شود. اگر زمین‌خوردن تکرار شده یا سالمند سرگیجه و بی‌ثباتی دارد، ارزیابی پزشکی و توان‌بخشی را به تأخیر نیندازید؛ این اقدامات می‌توانند به حفظ استقلال و کیفیت زندگی او کمک کنند.
