برای فهمیدن اینکه خودمان رفتار بیشعورانه داریم یا نه، نباید دنبال یک برچسب برای شخصیتمان بگردیم؛ باید اثر رفتارهای تکرارشوندهمان را بررسی کنیم. آیا حرف میزنیم تا فقط خودمان شنیده شویم؟ آیا وقتی کسی از ما ناراحت میشود، بهجای شنیدن توضیحش فوراً او را مقصر میکنیم؟ آیا عذرخواهی را نشانهٔ ضعف میدانیم؟
خودارزیابی سالم با سرزنش تفاوت دارد. هدف این نیست که به خودمان بگوییم «من آدم بیشعوری هستم»، بلکه باید بفهمیم در چه موقعیتهایی احترام، توجه و مسئولیتپذیری را کنار میگذاریم و برای اصلاح آن چه میتوانیم انجام دهیم.
چگونه رفتار بیشعورانهٔ خودمان را تشخیص دهیم؟
هیچ آزمون قطعی و سادهای برای سنجش شعور اجتماعی وجود ندارد. بااینحال، چند نشانه اگر بهصورت مداوم در رفتار ما دیده شوند، ارزش بررسی جدی دارند؛ بهخصوص وقتی اطرافیان مستقل از هم به نکتهای مشابه اشاره میکنند.
- شنیدن بدون گوش دادن: وسط حرف دیگران میپریم، پاسخمان را از قبل آماده میکنیم یا گفتوگو را دوباره به تجربهٔ خودمان برمیگردانیم.
- نادیده گرفتن اثر رفتار: وقتی کسی ناراحت میشود، فقط به نیت خودمان استناد میکنیم: «من که منظور بدی نداشتم.» نیت مهم است، اما اثر واقعی رفتار را حذف نمیکند.
- عادی دانستن بیاحترامی: شوخیهایی دربارهٔ ظاهر، درآمد، خانواده یا ضعفهای فرد میکنیم و ناراحتی او را به حساس بودن نسبت میدهیم.
- حق ویژه برای خود: انتظار داریم دیگران دیرکرد، بینظمی یا قطع کردن حرفمان را تحمل کنند، اما همان رفتار را از دیگران نمیپذیریم.
- عذرخواهی مشروط: میگوییم «اگر ناراحت شدی، ببخشید» یا بلافاصله بعد از عذرخواهی تقصیر را به طرف مقابل برمیگردانیم.
- استفاده از سکوت یا خشم برای کنترل: قهر طولانی، تهدید، تحقیر یا بلند کردن صدا را جای گفتوگوی روشن مینشانیم.
یک خودارزیابی کوتاه برای بررسی رفتارهای روزمره
به سه یا چهار هفتهٔ اخیر فکر کنید و به هر عبارت از صفر تا دو امتیاز بدهید: صفر یعنی تقریباً هرگز، یک یعنی گاهی و دو یعنی بارها. پاسخ را بر اساس رفتار واقعی بدهید، نه تصویری که دوست دارید از خودتان داشته باشید.
- در گفتوگوها بیشتر از آنکه سؤال بپرسم، دربارهٔ خودم صحبت میکنم.
- وقتی از من انتقاد میشود، پیش از فهمیدن موضوع از خودم دفاع میکنم.
- برای رسیدن به خواستهام، احساس گناه یا خجالت را به دیگران تحمیل میکنم.
- با نزدیکانم رفتاری میکنم که در جمع یا برابر افراد غریبه انجام نمیدهم.
- شوخی را ادامه میدهم، حتی وقتی نشانههای ناراحتی طرف مقابل را میبینم.
- قول میدهم، اما فقط زمانی به پیامدش فکر میکنم که دیگران اعتراض کنند.
- کمکها و زحمتهای دیگران را وظیفهٔ طبیعی آنها میدانم.
- بعد از عذرخواهی، انتظار دارم فرد مقابل فوراً همهچیز را فراموش کند.
عدد نهایی بهتنهایی تشخیصدهندهٔ چیزی نیست. امتیاز بالاتر فقط میگوید چند حوزه برای دقت بیشتر وجود دارد. مهمتر از جمع امتیاز، مثالهای مشخصی است که هنگام پاسخ دادن به یاد میآورید.
سه سؤال که خودفریبی را کمتر میکند
خودارزیابی زمانی مفید است که از زاویهای غیر از نیت خودمان به ماجرا نگاه کنیم. دربارهٔ هر رفتار مشکوک این سه سؤال را بپرسید:
- اگر شخص دیگری همین کار را با من میکرد، چه احساسی داشتم؟ این سؤال، دوگانگی معیارها را آشکار میکند.
- طرف مقابل چه چیزی را تجربه کرده است، نه اینکه من چه منظوری داشتهام؟ ممکن است قصد شوخی داشته باشید، اما نتیجه تحقیرآمیز باشد.
- آیا این رفتار را میتوانم بدون توجیه برای یک فرد بیطرف تعریف کنم؟ اگر روایت ما پر از «ولی»، «مجبور بودم» و «حقش بود» است، احتمالاً هنوز مسئولیت خود را کامل ندیدهایم.
تفاوت رفتار بیشعورانه با مرزبندی و قاطعیت
هر مخالفتی بیاحترامی نیست. نه گفتن، قبول نکردن درخواست ناعادلانه، بیان ناراحتی یا ترک یک گفتوگوی آسیبزا میتواند نشانهٔ مراقبت از خود باشد؛ به شرطی که با تحقیر، تهدید و نادیده گرفتن شأن طرف مقابل همراه نشود.
تفاوت اصلی در شیوه و هدف است. فرد قاطع دربارهٔ نیاز و حد خود روشن صحبت میکند؛ فرد بیملاحظه معمولاً برای پیروز شدن، کوچک کردن یا وادار کردن دیگری به خواستهاش از خشم و بیاحترامی استفاده میکند.
اگر نشانهها را دیدیم، چطور رفتارمان را اصلاح کنیم؟
تغییر از یک تصمیم کلی مثل «از این به بعد آدم بهتری میشوم» شروع نمیشود؛ از یک رفتار قابل مشاهده شروع میشود. برای مثال، در گفتوگوی بعدی سه ثانیه مکث کنید، حرف طرف مقابل را قطع نکنید و پیش از پاسخ یک سؤال روشن بپرسید.
بعد از رفتار نامناسب، عذرخواهی را به توضیح طولانی تبدیل نکنید. جملهای مانند «حرفت را قطع کردم و فرصت توضیح ندادم؛ این رفتار محترمانه نبود. متأسفم و دفعهٔ بعد اجازه میدهم حرفت تمام شود» مسئولیتپذیرتر از عذرخواهیای است که با «اما تو هم...» ادامه پیدا میکند.
بازخورد را هم فقط زمانی نخواهید که مطمئنید تأیید میشوید. از یک فرد قابل اعتماد بخواهید یک موقعیت مشخص را توضیح دهد و هنگام شنیدن، از بحث دربارهٔ نیت خودتان خودداری کنید. اگر الگوهای خشم، تحقیر یا کنترل در رابطهها تکرار میشوند و به زندگی آسیب میزنند، کمک گرفتن از روانشناس میتواند مسیر تغییر را روشنتر کند.
جمعبندی خودارزیابی
چگونه بفهمیم خودمان بیشعورانه رفتار میکنیم؟ با بررسی الگوهای تکراری، شنیدن بازخورد و توجه به اثری که بر دیگران میگذاریم؛ نه با چسباندن یک برچسب دائمی به خودمان. کسی که میتواند رفتار مشخصش را ببیند، بدون توجیه عذرخواهی کند و روش بهتری را تمرین کند، عملاً در مسیر تقویت شعور اجتماعی قرار گرفته است.
