در بارداری چه چیزهایی نباید خورد؟ لیست غذاهای ممنوع و پرخطر

در دوران بارداری بیشتر مواد غذایی قابل مصرف هستند؛ با این حال، برخی خوراکی‌ها به دلیل افزایش خطر عفونت‌های منتقله از غذا، مواجهه با متیل‌جیوه یا دریافت بیش از حد ویتامین A به شکل رتینول باید حذف، محدود یا با احتیاط مصرف شوند. مهم‌ترین موارد شامل گوشت و تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز، ماهی و صدف خام، ماهی‌های دارای جیوه بالا، شیر و فرآورده‌های لبنی غیرپاستوریزه، برخی پنیرهای نرم در صورت غیرپاستوریزه بودن، جوانه‌های خام، جگر و فرآورده‌های حاوی آن و برخی فرآورده‌های گوشتی و غذاهای سرد آماده هستند.

اصل مهم این است که در بارداری، به جای حذف غیرضروری گروه‌های غذایی، باید بر پخت کامل غذا، رعایت زنجیره سرد، استفاده از محصولات پاستوریزه، شست‌وشوی صحیح میوه و سبزی، پیشگیری از تماس متقاطع مواد خام با غذای آماده و انتخاب ماهی‌های کم‌جیوه تمرکز کرد.

جدول غذاهای ممنوع و پرخطر در بارداری

۱. گوشت و مرغ خام یا نیم‌پز

استیک نیم‌پز، گوشت چرخ‌کرده نپخته، کبابی که مرکز آن هنوز خام یا نیم‌پز است و مرغ نیم‌پز در بارداری مناسب نیستند. گوشت و مرغ خام یا نیم‌پز می‌توانند با باکتری‌ها و برخی انگل‌ها آلوده باشند. بنابراین باید با روش مناسب و تا رسیدن به دمای داخلی ایمن پخته شوند. برای مرغ و گوشت چرخ‌کرده، رعایت دمای داخلی توصیه‌شده اهمیت ویژه‌ای دارد. همچنین از تماس مواد خام با غذای آماده جلوگیری شود.

۲. تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز

تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز می‌تواند با سالمونلا آلوده باشد. بنابراین تخم‌مرغ باید تا سفت شدن سفیده و زرده پخته شود، مگر اینکه از تخم‌مرغ یا فرآورده تخم‌مرغ پاستوریزه استفاده شده باشد. سس‌های حاوی تخم‌مرغ خام، خمیر خام کیک و شیرینی، برخی دسرها و سس سزار خانگی ممکن است حاوی تخم‌مرغ خام باشند.

۳. سوشی، ماهی و صدف خام یا نیم‌پز

ماهی خام یا نیم‌پز و صدف‌های خام مانند صدف خوراکی می‌توانند خطر عفونت باکتریایی یا انگلی را افزایش دهند. در بارداری بهتر است ماهی و صدف کاملاً پخته مصرف شوند. سوشی حاوی مواد کاملاً پخته‌شده از نظر خطر ناشی از ماهی خام وضعیت متفاوتی دارد، اما همچنان رعایت بهداشت، نگهداری سرد و جلوگیری از تماس متقاطع اهمیت دارد.

۴. ماهی‌های دارای متیل‌جیوه بالا

حذف کامل ماهی از رژیم غذایی بارداری توصیه نمی‌شود؛ ماهی منبع مهم پروتئین، اسیدهای چرب امگا-۳ و برخی ریزمغذی‌هاست. با این حال، برخی ماهی‌های بزرگ و شکارچی دارای متیل‌جیوه بیشتری هستند و باید از مصرف آن‌ها اجتناب شود.

بر اساس راهنمای FDA/EPA، این ماهی‌ها شامل کوسه، شمشیرماهی، شاه‌ماهی خال‌خالی (King mackerel)، مارلین، Orange roughy، Tilefish خلیج مکزیک و Bigeye tuna هستند.

در مقابل، برای زنان باردار مصرف ۲ تا ۳ وعده در هفته (مجموعاً حدود ۸ تا ۱۲ اونس، معادل تقریباً ۲۲۵ تا ۳۴۰ گرم) از انواع ماهی کم‌جیوه توصیه شده است. نوع و مقدار مصرف باید با راهنمای محلی نیز تطبیق داده شود.

۵. شیر و فرآورده‌های لبنی غیرپاستوریزه

شیر خام و فرآورده‌های تهیه‌شده از شیر غیرپاستوریزه می‌توانند با باکتری‌هایی مانند Listeria monocytogenes آلوده شوند. بنابراین در بارداری بهتر است شیر، ماست، پنیر، خامه، بستنی و سایر فرآورده‌های لبنی از منابع معتبر و پاستوریزه انتخاب شوند. برچسب محصول باید از نظر پاستوریزه بودن بررسی شود.

۶. پنیرهای نرم؛ نکته مهم درباره پاستوریزاسیون

این عبارت که «تمام پنیرهای نرم در بارداری ممنوع هستند» علمی نیست. بسیاری از پنیرهای نرمِ تهیه‌شده از شیر پاستوریزه قابل مصرف‌اند. نگرانی اصلی مربوط به پنیرهای تهیه‌شده از شیر غیرپاستوریزه و برخی پنیرهای نرم رسیده یا کپکی است که در صورت مصرف باید مطابق راهنمای ایمنی معتبر انتخاب یا کاملاً حرارت داده شوند. در صورت نامشخص بودن وضعیت پاستوریزاسیون، انتخاب محصول دارای برچسب معتبر ایمن‌تر است.

۷. سوسیس، هات‌داگ، کالباس و گوشت‌های سرد آماده

برخی فرآورده‌های گوشتی آماده و یخچالی می‌توانند در معرض آلودگی با لیستریا قرار گیرند. توصیه CDC این است که هات‌داگ، کالباس، گوشت‌های ورقه‌شده سرد و برخی سوسیس‌ها پیش از مصرف تا دمای حدود ۷۴ درجه سانتی‌گراد، یا تا زمانی که کاملاً داغ و بخاردار شوند، گرم شوند.

۸. ماهی دودی سرد و برخی فرآورده‌های دریایی آماده

برخی فرآورده‌های دریایی دودی سرد یا عمل‌آوری‌شده و یخچالی می‌توانند خطر لیستریا داشته باشند. بنابراین در بارداری، در صورت مصرف چنین محصولاتی، رعایت دقیق دستورالعمل‌های ایمنی محصول و راهنمای کشور محل زندگی اهمیت دارد و در موارد پرخطر، حرارت‌دهی کامل گزینه ایمن‌تری است.

۹. جوانه‌های خام

جوانه‌هایی مانند جوانه یونجه، ماش و سایر جوانه‌های خام می‌توانند به باکتری‌های بیماری‌زا آلوده باشند؛ زیرا آلودگی ممکن است درون دانه و جوانه وجود داشته باشد و شست‌وشوی ساده آن را به‌طور کامل حذف نکند. در بارداری از جوانه خام پرهیز شود و در صورت مصرف، جوانه‌ها کاملاً پخته و داغ شوند.

۱۰. میوه و سبزی نشسته

میوه و سبزی بخش مهمی از رژیم غذایی سالم در بارداری هستند و نباید حذف شوند. با این حال، محصولات تازه باید پیش از مصرف به‌خوبی زیر آب جاری شسته شوند. شست‌وشوی مناسب به کاهش آلودگی‌های میکروبی و آلودگی ناشی از خاک کمک می‌کند. از مصرف محصولات تازه‌ای که به‌خوبی شسته نشده‌اند خودداری شود.

۱۱. جگر و فرآورده‌های حاوی جگر

جگر و برخی فرآورده‌های حاوی آن مقدار زیادی ویتامین A به شکل رتینول دارند. دریافت بیش از حد ویتامین A پیش‌ساخته در دوران بارداری می‌تواند برای جنین زیان‌آور باشد؛ به همین دلیل NHS توصیه می‌کند در بارداری از جگر و فرآورده‌های حاوی جگر پرهیز شود.

این توصیه با بتاکاروتن موجود در میوه‌ها و سبزی‌ها یکسان نیست؛ نگرانی اصلی مربوط به ویتامین A پیش‌ساخته (رتینول) است.

۱۲. سالادها و غذاهای سرد آماده

برخی سالادهای آماده مانند سالاد مرغ، تخم‌مرغ، تن ماهی و سیب‌زمینی که در یخچال نگهداری می‌شوند ممکن است در صورت آلودگی یا نگهداری نامناسب خطر عفونت داشته باشند. تهیه تازه در خانه و رعایت اصول بهداشت و نگهداری، خطر را کاهش می‌دهد.

۱۳. آبمیوه و نوشیدنی‌های غیرپاستوریزه

آبمیوه یا سیدر غیرپاستوریزه ممکن است حاوی میکروب‌های بیماری‌زا باشد. در بارداری ترجیحاً از فرآورده‌های پاستوریزه استفاده شود. این مورد در متن اولیه وجود نداشت و برای کامل‌تر شدن راهنمای ایمنی غذایی به آن افزوده شده است.

الکل

توصیه ایمن این است که در دوران بارداری از مصرف الکل به‌طور کامل خودداری شود. برای مقدار مصرفی که بتوان آن را به‌طور قطعی بی‌خطر دانست، سطح ایمنی مشخصی تعیین نشده است؛ بنابراین پرهیز کامل توصیه می‌شود.

کافئین

قهوه و چای الزاماً ممنوع نیستند، اما مجموع دریافت کافئین باید کنترل شود. توصیه می‌شود دریافت کافئین در بارداری از ۲۰۰ میلی‌گرم در روز بیشتر نشود.

کافئین علاوه بر قهوه و چای در نوشابه‌های کولا، نوشیدنی‌های انرژی‌زا، شکلات و برخی داروها و مکمل‌ها نیز وجود دارد؛ بنابراین باید مجموع منابع کافئین در طول روز در نظر گرفته شود.

آیا در بارداری باید ماهی را کاملاً حذف کرد؟

خیر. ماهی می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم در بارداری باشد و دریافت مقدار کافی از ماهی‌های کم‌جیوه توصیه می‌شود. بر اساس راهنمای FDA/EPA، زنان باردار باید در مجموع حدود ۸ تا ۱۲ اونس (۲۲۵ تا ۳۴۰ گرم) در هفته از انواع ماهی کم‌جیوه و متنوع مصرف کنند.

بنابراین، عبارت «ماهی در بارداری ممنوع است» دقیق نیست؛ انتخاب نوع ماهی و مقدار مصرف اهمیت دارد.

اگر به‌اشتباه یکی از غذاهای پرخطر مصرف شد، چه باید کرد؟

مصرف یک‌باره مقدار کمی از یک خوراکی پرخطر لزوماً به معنای ایجاد عارضه برای مادر یا جنین نیست. با این حال، در صورت مصرف غذای مشکوک، بهتر است از تکرار آن خودداری شود و در صورت بروز علائم یا وجود نگرانی قابل توجه، با پزشک یا ماما تماس گرفته شود.

علائمی مانند تب، اسهال قابل توجه، استفراغ، درد شکم یا احساس ناخوشی واضح، به‌ویژه پس از مصرف غذای پرخطر، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند.

اصول مهم برای کاهش خطر مسمومیت غذایی در بارداری

• شست‌وشوی دست‌ها قبل از تهیه و مصرف غذا.
• جدا نگه داشتن گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ خام از غذاهای آماده مصرف.
• استفاده از تخته و چاقوی جدا یا شست‌وشوی دقیق وسایل پس از تماس با مواد خام.
• پخت کامل گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ.
• نگهداری صحیح مواد غذایی در دمای مناسب و رعایت تاریخ مصرف.
• انتخاب شیر و فرآورده‌های لبنی پاستوریزه.
• شست‌وشوی کامل میوه و سبزی پیش از مصرف.
• پرهیز از مصرف جوانه خام و فرآورده‌های غیرپاستوریزه.

جمع‌بندی

در دوران بارداری معمولاً نیازی به رژیم غذایی بسیار محدود وجود ندارد. هدف اصلی، کاهش خطر عفونت‌های غذایی و مواجهه با مواد بالقوه زیان‌آور است. گوشت و تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز، ماهی و صدف خام، ماهی‌های دارای متیل‌جیوه بالا، لبنیات غیرپاستوریزه، برخی پنیرهای نرم غیرپاستوریزه، جوانه‌های خام، جگر و فرآورده‌های حاوی آن و برخی فرآورده‌های گوشتی و غذاهای سرد آماده از مهم‌ترین مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.

در مقابل، ماهی‌های کم‌جیوه، میوه و سبزی شسته‌شده و محصولات پاستوریزه می‌توانند بخش مهمی از تغذیه سالم دوران بارداری باشند.