یک خبر عجیب در شبکههای اجتماعی میبینید؛ هزاران بار بازنشر شده و زیر آن هم افراد زیادی دربارهاش بحث میکنند. آیا همینها نشان میدهند خبر واقعی است؟ نه لزوماً.
خبرهای نادرست میتوانند با تیترهای هیجانانگیز، تصاویر قدیمی، اطلاعات ناقص یا حتی عکس و ویدئوی دستکاریشده منتشر شوند. به همین دلیل بهتر است قبل از باور یا بازنشر یک خبر، چند بررسی ساده انجام دهیم.
۱. اول منبع خبر را بررسی کنید
اولین سؤال این است:
این خبر را چه کسی منتشر کرده است؟
نام سایت یا صفحه را بررسی کنید. آیا رسانه شناختهشدهای است؟ آیا صفحه «درباره ما»، اطلاعات تماس و سابقه مشخصی دارد؟
گاهی سایتهای جعلی نام و ظاهر خود را بسیار شبیه رسانههای معتبر انتخاب میکنند. بنابراین فقط به لوگو یا ظاهر سایت اعتماد نکنید و آدرس دامنه را هم دقیق بخوانید.
اگر خبر فقط در یک کانال، پیج ناشناس یا پیام فورواردشده دیده میشود، بهتر است با احتیاط بیشتری برخورد کنید.
۲. فقط تیتر را نخوانید
بعضی تیترها برای گرفتن کلیک یا ایجاد واکنش احساسی نوشته میشوند و ممکن است محتوای واقعی خبر با تیتر تفاوت زیادی داشته باشد.
تیترهایی مانند:
- «فوری! همین الان اتفاق افتاد»
- «همه شوکه شدند»
- «این خبر را قبل از حذف شدن ببینید»
- «رسانهها نمیخواهند شما این را بدانید»
بهتنهایی نشاندهنده جعلی بودن خبر نیستند، اما دلیلی هستند که خبر را با دقت بیشتری بررسی کنید.
متن کامل را بخوانید و ببینید آیا شواهد موجود واقعاً ادعای تیتر را تأیید میکنند یا خیر.
۳. تاریخ خبر را چک کنید
یکی از روشهای رایج ایجاد اطلاعات گمراهکننده، انتشار دوباره یک خبر قدیمی بدون اشاره به تاریخ واقعی آن است.
برای مثال، ممکن است فیلم یک سیل، اعتراض یا حادثه مربوط به چند سال قبل دوباره منتشر شود و اینطور نشان داده شود که همین امروز اتفاق افتاده است.
پس همیشه این موارد را بررسی کنید:
- تاریخ انتشار خبر
- تاریخ وقوع اتفاق
- تاریخ عکس یا ویدئو
- آخرین بهروزرسانی خبر
گاهی خود خبر واقعی است، اما زمانی که برای آن ادعا میشود اشتباه است.
۴. ببینید رسانههای معتبر دیگر هم خبر را منتشر کردهاند یا نه
اگر خبری بسیار مهم است اما فقط یک صفحه ناشناس درباره آن نوشته، بهتر است کمی صبر کنید.
بخش مهمی از راستیآزمایی این است که عنوان خبر یا بخش اصلی ادعا را در موتور جستوجو جستوجو کنید.
اگر چند رسانه معتبر و مستقل همان موضوع را با جزئیات مشابه گزارش کردهاند، اعتبار ادعا بیشتر میشود.
اما صرف اینکه چند سایت یک خبر را منتشر کردهاند هم کافی نیست؛ گاهی سایتها خبر را از یکدیگر کپی میکنند و همه به یک منبع اولیه اشتباه برمیگردند.
۵. نویسنده و منبع ادعا را پیدا کنید
اگر مقاله نام نویسنده دارد، ببینید آیا این فرد واقعاً وجود دارد و سابقهای در آن حوزه دارد یا خیر.
در خبرهایی که عباراتی مانند:
«دانشمندان اعلام کردند...»
«یک مقام مسئول گفت...»
«تحقیقات نشان میدهد...»
آمده است، دنبال منبع اصلی بگردید.
کدام دانشمند؟
کدام تحقیق؟
کدام سازمان؟
این حرف کجا منتشر شده است؟
هرچه ادعا بزرگتر باشد، وجود منبع قابل بررسی اهمیت بیشتری دارد.
۶. عکس و ویدئو را هم راستیآزمایی کنید
دیدن یک عکس یا ویدئو باعث نمیشود خبر حتماً واقعی باشد.
تصاویر ممکن است:
- مربوط به زمان دیگری باشند؛
- در کشور یا شهر دیگری ثبت شده باشند؛
- برش خورده باشند؛
- دستکاری شده باشند؛
- یا با ابزارهای هوش مصنوعی تولید شده باشند.
برای تصاویر مشکوک میتوانید از جستوجوی معکوس تصویر استفاده کنید تا ببینید همان عکس قبلاً کجا منتشر شده است.
در بررسی حرفهای تصاویر نیز مواردی مانند منبع اصلی تصویر، اطلاعات فایل، موقعیت مکانی، آبوهوا و تصاویر دیگر همان رویداد با هم مقایسه میشوند.
۷. مراقب خبری باشید که میخواهد فوراً شما را عصبانی یا هیجانزده کند
اخبار جعلی و گمراهکننده اغلب روی احساسات شدید حساب میکنند.
اگر خبری باعث شد فوراً:
- عصبانی شوید،
- بترسید،
- شوکه شوید،
- یا بخواهید همان لحظه آن را برای دیگران بفرستید،
چند لحظه صبر کنید.
احساس قوی دلیل جعلی بودن خبر نیست، اما میتواند باعث شود بدون بررسی کافی آن را باور یا بازنشر کنیم.
۸. از ابزارهای Fact Check استفاده کنید
اگر درباره یک ادعای مشخص شک دارید، میتوانید آن را در سرویسهای راستیآزمایی جستوجو کنید.
Google Fact Check Explorer یکی از ابزارهایی است که امکان جستوجوی Fact Checkهای منتشرشده درباره موضوعات، افراد و حتی برخی تصاویر را فراهم میکند.
همچنین بسیاری از رسانهها و سازمانهای مستقل بخشهای مخصوص راستیآزمایی دارند.
یک تست ۳۰ ثانیهای قبل از بازنشر خبر
قبل از فرستادن یک خبر برای دیگران، این پنج سؤال را از خودتان بپرسید:
| سؤال | چه چیزی را بررسی کنیم؟ |
|---|---|
| چه کسی خبر را منتشر کرده؟ | اعتبار سایت یا صفحه |
| خبر مربوط به چه زمانی است؟ | تاریخ انتشار و وقوع اتفاق |
| منبع اصلی ادعا چیست؟ | سند، گزارش، مقام یا تحقیق مشخص |
| رسانههای معتبر دیگر چه گفتهاند؟ | تأیید مستقل خبر |
| عکس و ویدئو واقعی و مرتبطاند؟ | منبع و زمان انتشار تصویر |
اگر برای چند مورد پاسخ روشنی ندارید، بهتر است فعلاً خبر را بازنشر نکنید.
آیا غلط بودن بخشی از خبر یعنی کل خبر جعلی است؟
نه همیشه.
گاهی یک خبر واقعی است اما:
- تیتر آن اغراقآمیز است؛
- بخشی از اطلاعات حذف شده؛
- عکس اشتباهی برای آن استفاده شده؛
- آمار بدون زمینه ارائه شده؛
- یا نتیجهگیری خبر بیش از چیزی است که منبع اصلی گفته است.
بنابراین تشخیص اطلاعات نادرست همیشه فقط انتخاب بین «کاملاً واقعی» و «کاملاً جعلی» نیست.
آیا تعداد لایک و بازدید نشانه واقعی بودن خبر است؟
خیر.
یک محتوا ممکن است میلیونها بار دیده یا بازنشر شود و همچنان اشتباه باشد.
تعداد بازدید نشان میدهد یک محتوا محبوب یا وایرال شده است، نه اینکه صحت آن تأیید شده باشد.
خبرهایی که از طرف دوست و خانواده میآیند چطور؟
اعتماد ما به فرستنده نباید جای بررسی منبع خبر را بگیرد.
ممکن است یکی از دوستان یا اعضای خانواده با نیت کاملاً خوب خبری را برای شما ارسال کند، اما خودش نیز منبع اولیه را بررسی نکرده باشد.
به جای پرسیدن «چه کسی برایم فرستاده؟» بهتر است بپرسید:
«منبع اصلی این خبر کجاست؟»
جمعبندی
برای تشخیص خبر جعلی لازم نیست خبرنگار یا متخصص فناوری باشید.
قبل از باور کردن یا بازنشر یک خبر:
منبع، تاریخ، نویسنده، شواهد، عکسها و گزارش رسانههای دیگر را بررسی کنید.
سواد رسانهای یعنی بتوانیم اطلاعات را بهصورت انتقادی بررسی و ارزیابی کنیم؛ مهارتی که با گسترش اطلاعات نادرست و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.