مهارتهای زندگی مجموعهای از تواناییهای شناختی، فردی و اجتماعی هستن که به آدم کمک میکنن با مسائل و چالشهای روزمره سازگارانهتر برخورد کنه. تصمیمگیری، حل مسئله، ارتباط مؤثر، شناخت خود، همدلی و مدیریت استرس از مهمترین این مهارتها هستن.
مهارت زندگی چیست؟
مهارت زندگی به مجموعهای از تواناییها گفته میشه که به فرد کمک میکنن با خواستهها، فشارها، تصمیمها و چالشهای زندگی روزمره به شکل مؤثرتر و سازگارانهتری برخورد کنه.
سازمان جهانی بهداشت، مهارتهای زندگی رو تواناییهایی برای رفتار سازگارانه و مثبت میدونه؛ یعنی تواناییهایی که به فرد کمک میکنن با نیازها و چالشهای زندگی روزمره کنار بیاد. در چارچوب سازمان جهانی بهداشت، مهارتهای زندگی شامل مهارتهایی مثل خودآگاهی، همدلی، تفکر انتقادی، تفکر خلاق، تصمیمگیری، حل مسئله، ارتباط مؤثر، روابط بینفردی، مقابله با استرس و مدیریت هیجانهاست.
بنابراین مهارت زندگی فقط به معنی بلد بودن کارهای روزمره نیست؛ بلکه بیشتر به این مربوط میشه که فرد چطور فکر میکنه، چطور احساساتش رو مدیریت میکنه، چطور با دیگران ارتباط میگیره و در موقعیتهای مختلف چطور تصمیم میگیره.
چرا مهارتهای زندگی مهم هستن؟
زندگی همیشه طبق برنامه پیش نمیره. اختلاف با دیگران، انتخابهای مهم، فشار کاری، تغییر شرایط، شکست، مشکلات مالی یا تصمیمهای خانوادگی، موقعیتهایی هستن که نیاز به مجموعهای از تواناییها دارن.
طبق منابع یونیسف، مهارتهای زندگی میتونن به افراد کمک کنن خودشون رو با تغییرات سازگار کنن، مسائل رو حل کنن، ارتباط مؤثرتری داشته باشن، روابط سالمتری بسازن و برای انتخابهای مختلف تصمیم آگاهانهتری بگیرن.
این مهارتها فقط برای دوران کودکی یا نوجوانی نیستن. مهارتهای قابل انتقال میتونن در طول زندگی یاد گرفته و تقویت بشن و در مدرسه، خانواده، محیط کار و روابط اجتماعی کاربرد داشته باشن.
۱۰ مهارت اصلی زندگی از دیدگاه سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت ۱۰ مهارت اصلی رو در حوزه مهارتهای زندگی معرفی کرده:
مهارت| منظور چیست؟
خودآگاهی| شناخت احساسات، تواناییها، محدودیتها و ارزشهای خود
همدلی| درک احساسات و دیدگاه دیگران
تفکر انتقادی| بررسی اطلاعات و قضاوت منطقی درباره آنها
تفکر خلاق| پیدا کردن ایدهها و راهحلهای تازه
تصمیمگیری| انتخاب آگاهانه بین گزینههای مختلف
حل مسئله| پیدا کردن راه مناسب برای برخورد با یک مشکل
ارتباط مؤثر| انتقال درست افکار و احساسات و گوش دادن به دیگران
روابط بینفردی| ایجاد و حفظ روابط سالم با دیگران
مدیریت هیجانها| شناخت و تنظیم احساسات در موقعیتهای مختلف
مقابله با استرس| پیدا کردن روشهای سازگارانه برای برخورد با فشارهای زندگی
این تقسیمبندی در منابع آموزشی سازمان جهانی بهداشت به عنوان مهارتهای اصلی و عمومی زندگی مطرح شده.
مهمترین مهارتهای زندگی در بزرگسالی
هرچند فهرستهای مختلفی برای مهارتهای زندگی وجود داره، بعضی مهارتها در زندگی روزمره بزرگسالان کاربرد بیشتری پیدا میکنن.
۱. مهارت تصمیمگیری
تقریباً هر روز با انتخابهای مختلف روبهرو میشیم. تصمیمگیری یعنی قبل از انتخاب، اطلاعات موجود، پیامدهای احتمالی و گزینههای مختلف رو بررسی کنیم و بعد تصمیم بگیریم.
۲. مهارت حل مسئله
مشکل داشتن بخشی از زندگیه؛ چیزی که اهمیت داره نحوه برخورد با مشکله. حل مسئله کمک میکنه به جای واکنش عجولانه، مسئله رو مشخص کنیم، راهحلهای ممکن رو بررسی کنیم و مناسبترین گزینه رو انتخاب کنیم.
۳. مهارت ارتباط مؤثر
صحبت کردن فقط یکی از بخشهای ارتباطه. گوش دادن، بیان روشن خواستهها، توجه به طرف مقابل و انتقال مناسب احساسات هم بخشی از ارتباط مؤثر هستن.
۴. خودآگاهی
خودآگاهی یعنی فرد شناخت بهتری از احساسات، نیازها، ارزشها، نقاط قوت و محدودیتهای خودش داشته باشه. این مهارت میتونه پایهای برای انتخابهای آگاهانهتر باشه.
۵. مدیریت احساسات و استرس
هدف از مدیریت احساسات، نادیده گرفتن یا سرکوب کردن احساسات نیست. منظور اینه که فرد احساسات خودش رو بشناسه و یاد بگیره در موقعیتهای مختلف واکنش سازگارانهتری داشته باشه. سازمان جهانی بهداشت مدیریت هیجانها و مقابله با استرس رو در گروه مهارتهای اصلی زندگی قرار داده.
۶. تفکر انتقادی
در دنیایی که هر روز با حجم زیادی از اطلاعات مواجهیم، توانایی بررسی ادعاها، پرسیدن سؤال و ارزیابی شواهد اهمیت زیادی داره. تفکر انتقادی کمک میکنه هر اطلاعاتی رو بدون بررسی نپذیریم.
۷. همدلی و روابط بینفردی
همدلی یعنی تلاش برای درک احساس و دیدگاه فرد مقابل. این مهارت در روابط خانوادگی، دوستی، محیط کار و تعاملات اجتماعی کاربرد داره.
۸. مهارت روابط بینفردی
مهارت روابط بینفردی یعنی توانایی ایجاد، حفظ و مدیریت ارتباط سالم با دیگران. این مهارت فقط به خوب صحبت کردن محدود نمیشه؛ گوش دادن، همکاری، احترام گذاشتن به تفاوتها، حل اختلاف و شناخت مرزهای ارتباطی هم بخشی از اون هستن.
کسی که مهارت روابط بینفردی مناسبی داره، معمولاً بهتر میتونه خواستهها و دیدگاههای خودش رو بیان کنه و در عین حال به نیازها و دیدگاههای طرف مقابل هم توجه داشته باشه. سازمان جهانی بهداشت، روابط بینفردی و ارتباط مؤثر رو از بخشهای اصلی مهارتهای زندگی میدونه.
۹. مهارت مقابله با استرس
استرس بخشی از زندگیه و قرار نیست همیشه از بین بره. مهارت مقابله با استرس به این مربوط میشه که فرد بتونه فشارهای روزمره رو بشناسه و برای مدیریت اونها از روشهای سازگارانه استفاده کنه.
برای مثال، شناخت عامل استرس، برنامهریزی بهتر، استفاده از حمایت اجتماعی، استراحت کافی و پیدا کردن راههای مناسب برای کاهش فشار میتونن بخشی از مدیریت استرس باشن. WHO هم توانایی مقابله با استرس رو در کنار مدیریت هیجانها، جزو مهارتهای اصلی زندگی قرار داده.
۱۰. مهارت مقابله با هیجانها و مدیریت احساسات
همه آدمها احساساتی مثل خشم، ترس، غم، نگرانی و شادی رو تجربه میکنن. مهارت مدیریت احساسات به معنی سرکوب کردن این هیجانها نیست؛ بلکه یعنی فرد بتونه احساس خودش رو تشخیص بده، اون رو بهتر بشناسه و قبل از واکنش، انتخاب مناسبتری داشته باشه.
برای مثال، وقتی فرد عصبانیه، ممکنه به جای واکنش فوری، کمی مکث کنه، احساس خودش رو بشناسه و بعد درباره نحوه پاسخ دادن تصمیم بگیره. توانایی مقابله با هیجانها یکی از ۱۰ مهارت اصلی زندگی در چارچوب محسوب میشه.
آیا مهارتهای زندگی قابل یادگیری هستن؟
بله. مهارتهای زندگی فقط ویژگیهای ذاتی نیستن و میتونن از طریق آموزش، تمرین و تجربه تقویت بشن. یونیسف هم تأکید میکنه که مهارتهای زندگی و مهارتهای قابل انتقال در مسیرهای مختلف آموزشی و در طول زندگی قابل یادگیری هستن.
برای تقویت این مهارتها میشه از کارهای ساده شروع کرد؛ مثلاً قبل از یک تصمیم مهم، گزینهها و پیامدهای هرکدوم رو بنویسیم، هنگام گفتوگو بیشتر گوش بدیم، احساسات خودمون رو بشناسیم یا بعد از یک اتفاق دشوار بررسی کنیم که چه واکنشی داشتیم و دفعه بعد چه چیزی رو میتونیم بهتر انجام بدیم.
تفاوت مهارت زندگی با مهارت شغلی چیست؟
مهارت شغلی معمولاً به تواناییهایی مربوط میشه که برای انجام یک شغل مشخص لازم هستن؛ مثلاً برنامهنویسی، حسابداری یا کار با یک نرمافزار تخصصی.
اما مهارتهای زندگی گستردهتر هستن و در موقعیتهای مختلف زندگی کاربرد دارن. مثلاً تصمیمگیری، ارتباط مؤثر، حل مسئله و مدیریت استرس هم در خانواده کاربرد دارن، هم در محیط کار و هم در روابط اجتماعی.
جمعبندی
مهارت زندگی چیست؟ به زبان ساده، مهارتهای زندگی مجموعهای از تواناییها هستن که کمک میکنن بهتر فکر کنیم، تصمیمهای آگاهانهتری بگیریم، با دیگران ارتباط مؤثرتری داشته باشیم و با چالشهای روزمره سازگارانهتر برخورد کنیم.
از نگاه سازمان جهانی بهداشت، خودآگاهی، همدلی، تفکر انتقادی و خلاق، تصمیمگیری، حل مسئله، ارتباط مؤثر، روابط بینفردی، مدیریت هیجان و مقابله با استرس از مهارتهای اصلی زندگی هستن.
نکته مهم اینه که لازم نیست همه این مهارتها یکباره و به شکل کامل یاد گرفته بشن. مهارتهای زندگی با تمرین و تجربه در موقعیتهای واقعی، بهتدریج قابل تقویت هستن.